Παραθετικά Επιθέτων

Γενικά

Η ιδιότητα ή ποιότητα που φανερώνει ένα επίθετο μπορεί να
υπάρχει σε δύο ή περισσότερα όντα, αλλά σε διαφορετικό βαθμό.

Για να δηλώσουν το διαφορετικό αυτό βαθμό,
τα επίθετα έχουν κανονικά ξεχωριστούς τύπους
(μονολεκτικούς ή περιφραστικούς)
που λέγονται βαθμοί των επιθέτων:
σοφός μὲν Σοφοκλῆς, σοφώτερος δ᾽ Εὐριπίδης, ἀνδρῶν
δ᾽ ἀπάντων σοφώτατος Σωκράτης –
φίλος, μᾶλλον φίλος, μάλιστα φίλος.

Οι βαθμοί των επιθέτων είναι τρεις:

Όταν το επίθετο φανερώνει απλώς μια ιδιότητα ή ποιότητα ενός όντος,
χωρίς σύγκριση προς άλλο,
λέγεται επίθετο θετικού βαθμού ή απλώς θετικό:
ὁ δίκαιος ἀνήρ.

Όταν το επίθετο φανερώνει ότι ένα ον έχει μια ιδιότητα ή ποιότητα σε βαθμό ανώτερο συγκριτικά προς ένα άλλο
ή προς πολλά άλλα που λογαριάζονται σαν ένα,

λέγεται επίθετο συγκριτικού βαθμού, ή απλώς συγκριτικό:
οὐτός ἐστι δικαιότερος ἐκείνου –
χρυσὸς κρείσσων

πολλῶν χρημάτων.

Όταν το επίθετο φανερώνει ότι ένα ον έχει μια ιδιότητα
ή ποιότητα σε πολύ μεγάλο βαθμό ανώτερο από όλα τα άλλα του ίδιου είδους,

λέγεται επίθετο υπερθετικού βαθμού ή απλώς υπερθετικό καί:
α) το υπερθετικό που φανερώνει ότι ένα ον έχει μια ιδιότητα ή ποιότητα σε πολύ μεγάλο βαθμό,
απόλυτα, χωρίς να γίνεται σύγκριση προς

άλλα, λέγεται υπερθετικό απόλυτο:
οὗτός ἐστι δικαιότατος
β) το υπερθετικό που φανερώνει ότι ένα ον έχει μια ιδιότητα ή ποιότητα στον πιο μεγάλο βαθμό συγκριτικά προς όλα τα άλλα του ίδιου είδους
μαζί λέγεται υπερθετικό σχετικό:
Αριστείδης ἦν δικαιότατος πάντων
τῶν Ἀθηναίων.

Το συγκριτικό και το υπερθετικό ενός επιθέτου μαζί
λέγονται μ’ένα όνομα παραθετικά του επιθέτου.

Όπως στη νέα ελληνική, έτσι και στην αρχαία,
τα παραθετικά των επιθέτων σχηματίζονται
ή με μία λέξη (και τότε λέγονται μονολεκτικά) ή με δύο λέξεις (και τότε λέγονται περιφραστικά).

Κανονικός σχηματισμός μονολεκτικών παραθετικών

Τα μονολεκτικά παραθετικά των επιθέτων στην αρχαία ελληνικά, όπως και στη νέα,
σχηματίζονται κανονικά από το θετικό, αφού στο θέμα
(του αρσεν. γένους)
προστεθούν ορισμένες καταλήξεις που λέγονται παραθετικές καταλήξεις.
Οι πιο συνηθισμένες παραθετικές καταλήξεις είναι:
για το συγκριτικό: -τερος, -τέρα, -τερον·
για το υπερθετικό: -τατος, -τάτη, -τατον.

Έτσι τα παραθετικά που σχηματίζονται με τις παραπάνω καταλήξεις
είναι δευτερόκλιτα επίθετα, τρικατάληκτα με τρία γένη.
Π.χ.

 

Screenshot_12

Τα παραθετικά σε -ότερος, -ότατος και -ώτερος, -ώτατος

Τα παραθετικά των δευτερόκλιτων επιθέτων διατηρούν το χαρακτήρα του θετικού ο,
αν προηγείται συλλαβή φύσει ἡ θέσει μακρόχρονη 
τον εκτείνουν σε ω, αν προηγείται συλλαβή βραχύχρονη:

Screenshot_2

Αναλογικός σχηματισμός παραθετικών

Τα παραθετικά μερικών επιθέτων της αρχαίας ελληνικής
δε σχηματίζονται κανονικά με την απλή προσθήκη των παραθετικών καταλήξεων
-τερος, -τατος στο θέμα τους,
παρά διαμορφώνονται από αναλογία προς τα παραθετικά άλλων επιθέτων και λήγουν όπως αυτά.
Έτσι διαμορφώνονται οι ακόλουθες αναλογικές παραθετικές
καταλήξεις:

-έστερος, -έστατος

Κατα τα παραθετικά των σιγμόληκτων επιθέτων σε
-ης, -ες
σχηματίζουν τα παραθετικά τους τα τριτόκλιτα επίθετα σε
-ων, -ον,
καθώς και τα επίθετα
ἄκρατος, ἄσμενος, ἐρρωμένος και πένης:

Screenshot_7

-ούστερος, -ούστατος

Το επίθετο ἁπλοῦς και τα συνηρημένα επίθετα της β΄ κλίσης
με β΄συνθ. το όνομα νοῦς
σχηματίζουν τα παραθετικά τους σε
-ούστερος, -ούστατος
(κατά τα παραθετικά σε -έστερος, -έστατος με συναίρεση):

Screenshot_4

-ίστερος, -ίστατος

Τα μονοκατάληκτα επίθετα ἅρπαξ, βλάξ, λάλος, κλέπτης,
πλεονέκτης σχηματίζουν τα παραθετικά τους σε
-ίστερος, -ίστατος
(κατά
τα παραθετικά του ἄχαρις: ἀχαρίστερος, ἀχαρίστατος):

Screenshot_5

-αίτερος, -αίτατος

Το επίθ. παλαιὸς σχηματίζει τα παραθετικά του
με θέμα το επίρρ. πάλαι σε -αίτερος, -αίτατος:
παλαιὸς, παλαίτερος, παλαίτατος
Ανάλογα προς αυτό σχηματίστηκαν τα παραθετικά:

Screenshot_6

Από αυτά αποσπάστηκε η κατάληξη
-αίτερος, -αίτατος,
με την οποία σχηματίζουν τα παραθετικά τους ορισμένα επίθετα σε ος:

Screenshot_9

Ανώμαλα παραθετικά (σε -ίων, -ίστος)

Μερικά επίθετα της αρχαίας ελληνικής
δε σχηματίζουν τα παραθετικά τους με τις παραθετικές καταλήξεις
-τερος, -τατος,
παρά παίρνουν στο συγκριτικό την κατάληξη
-ίων (αρσ. και θηλ.), -τον (ουδέτ.) και
στο υπερθετικό την κατάληξη
-ιστος, -ίστη, -ιστον.
Επειδή τα παραθετικά
αυτά σχηματίζονται πολλές φορές με διάφορες φθογγικές παθήσεις ή και
με θέμα διαφορετικό από το θέμα του θετικού,
λέγονται ανώμαλα παραθετικά.
Τα επίθετα αυτά είναι:

Screenshot_10

Κλίση των συγκριτικών σε -ίων, -ιον
(και -ων, -ον)

 Τα συγκριτικά σε
-ίων, τον (ή -ων, -ον)
είναι δικατάληκτα επίθετα της γ΄ κλίσης με τρία γένη και
κλίνονται κατά το ακόλουθο παράδειγμα

Screenshot_13

Περιφραστικά παραθετικά.
Παραθετικά μετοχών

Για τον σχηματισμό των περιφραστικών παραθετικών χρησιμοποιούμε:
για τον συγκριτικό βαθμό το επίρρημα μᾶλλον εμπρός από τον θετικό.
για τον υπερθετικό το επίρρημα μάλιστα, εμπρός από τον θετικό.

Screenshot_14

Όλα τα επίθετα που σχηματίζουν μονολεκτικά παραθετικά μπορούν να σχηματίσουν παράλληλα και περιφραστικά παραθετικά.
Σχηματίζουν τα παραθετικά τους μόνο περιφραστικά οι μετοχές και μερικά μονοκατάληκτα επίθετα που χρησιμοποιούνται και ως ουσιαστικά.

Screenshot_15

Οι μετοχές σχηματίζουν τα παραθετικά τους μόνο περιφραστικά.

Screenshot_16

Ελλειπτικά παραθετικά

Σε μερικά επίθετα λείπει ο θετικός βαθμός ή και ένας από τους
δύο άλλους βαθμούς.
Τα παραθετικά των επιθέτων αυτών λέγονται ελλειπτικά παραθετικά.
Τα περισσότερα ελλειπτικά παραθετικά παράγονται από επιρρήματα,
προθέσεις ή μετοχές:

Screenshot_17

Επίθετα που δε σχηματίζουν
παραθετικά

Μερικά επίθετα δε σχηματίζουν παραθετικά,
γιατί φανερώνουν ιδιότητα, ποιότητα ή κατάσταση που δεν παρουσιάζει βαθμούς.
Τέτοια επίθετα είναι:

Όσα φανερώνουν:
ύλη: λίθινος, ἀργυροῦς, γήινος
τοπική ή χρονική σχέση: χερσαῖος, θαλάσσιος,θερινός, ημερήσιος
μέτρο: σταδιαῖος, πηχυαῖος
καταγωγή: πατρῶος
συγγένεια: μητρικός, πατρικός, ὁμομήτριος
μόνιμη κατάσταση: θνητός, νεκρός

μερικά σύνθετα με α’ συνθετικό το στερητικό -ἀ:
ἀθάνατος, ἄυλος, ἄυπνος, ἄψυχος κ.ά.

μερικά σύνθετα με α’ συνθετικό το πᾶς ή την πρόθεση ὑπὲρ:
πάνσοφος, πάντιμος, πάγκαλος, ὑπερμεγέθης, ὑπέρλαμπρος.
(Τα επίθετα αυτά έχουν ούτως ή άλλως υπερθετική σημασία)

Παραθετικά επιρρημάτων

Πολλά επιρρήματα της αρχαίας επιδέχονται σύγκριση και γι’ αυτό σχηματίζουν παραθετικά.

Επιρρήματα σε -ως που παράγονται από επίθετα.

Τα επιρρήματα αυτά στον συγκριτικό έχουν τύπο όμοιο με
την αιτιατική ενικού του ουδέτερου του συγκριτικού επιθέτου
και στον υπερθετικό έχουν τύπο όμοιο με
τον αιτιατική πληθυντικού του ουδετέρου του υπερθετικού επιθέτου:

Screenshot_2

Επιρρήματα.

Screenshot_3

Μερικά τοπικά επιρρήματα που παίρνουν παραθετικές καταλήξεις -τέρω, -τάτω:.

Screenshot_4

Μερικά χρονικά επιρρήματα με παραθετικές καταλήξεις (αί)τερον, (αί)τατα.

Screenshot_5

Περιφραστικά παραθετικά επιρρημάτων.

Τα παραθετικά των επιρρημάτων εκφέρονται μερικές φορές
περιφραστικά με τα μᾶλλον, μάλιστα και τον θετικό βαθμό του επιρρήματος, π.χ.

Screenshot_6
Skip to content