Η ιδιότητα ή ποιότητα που φανερώνει ένα επίθετο μπορεί να
υπάρχει σε δύο ή περισσότερα όντα, αλλά σε διαφορετικό βαθμό.
Για να δηλώσουν το διαφορετικό αυτό βαθμό,
τα επίθετα έχουν κανονικά ξεχωριστούς τύπους
(μονολεκτικούς ή περιφραστικούς)
που λέγονται βαθμοί των επιθέτων:
σοφός μὲν Σοφοκλῆς, σοφώτερος δ᾽ Εὐριπίδης, ἀνδρῶν
δ᾽ ἀπάντων σοφώτατος Σωκράτης –
φίλος, μᾶλλον φίλος, μάλιστα φίλος.
Οι βαθμοί των επιθέτων είναι τρεις:
Όταν το επίθετο φανερώνει απλώς μια ιδιότητα ή ποιότητα ενός όντος,
χωρίς σύγκριση προς άλλο,
λέγεται επίθετο θετικού βαθμού ή απλώς θετικό:
ὁ δίκαιος ἀνήρ.
Όταν το επίθετο φανερώνει ότι ένα ον έχει μια ιδιότητα ή ποιότητα σε βαθμό ανώτερο συγκριτικά προς ένα άλλο
ή προς πολλά άλλα που λογαριάζονται σαν ένα,
λέγεται επίθετο συγκριτικού βαθμού, ή απλώς συγκριτικό:
οὐτός ἐστι δικαιότερος ἐκείνου –
χρυσὸς κρείσσων
πολλῶν χρημάτων.
Όταν το επίθετο φανερώνει ότι ένα ον έχει μια ιδιότητα
ή ποιότητα σε πολύ μεγάλο βαθμό ανώτερο από όλα τα άλλα του ίδιου είδους,
λέγεται επίθετο υπερθετικού βαθμού ή απλώς υπερθετικό καί:
α) το υπερθετικό που φανερώνει ότι ένα ον έχει μια ιδιότητα ή ποιότητα σε πολύ μεγάλο βαθμό,
απόλυτα, χωρίς να γίνεται σύγκριση προς
άλλα, λέγεται υπερθετικό απόλυτο:
οὗτός ἐστι δικαιότατος
β) το υπερθετικό που φανερώνει ότι ένα ον έχει μια ιδιότητα ή ποιότητα στον πιο μεγάλο βαθμό συγκριτικά προς όλα τα άλλα του ίδιου είδους
μαζί λέγεται υπερθετικό σχετικό:
Αριστείδης ἦν δικαιότατος πάντων
τῶν Ἀθηναίων.
Το συγκριτικό και το υπερθετικό ενός επιθέτου μαζί
λέγονται μ’ένα όνομα παραθετικά του επιθέτου.
Όπως στη νέα ελληνική, έτσι και στην αρχαία,
τα παραθετικά των επιθέτων σχηματίζονται
ή με μία λέξη (και τότε λέγονται μονολεκτικά) ή με δύο λέξεις (και τότε λέγονται περιφραστικά).
Τα μονολεκτικά παραθετικά των επιθέτων στην αρχαία ελληνικά, όπως και στη νέα,
σχηματίζονται κανονικά από το θετικό, αφού στο θέμα
(του αρσεν. γένους)
προστεθούν ορισμένες καταλήξεις που λέγονται παραθετικές καταλήξεις.
Οι πιο συνηθισμένες παραθετικές καταλήξεις είναι:
για το συγκριτικό: -τερος, -τέρα, -τερον·
για το υπερθετικό: -τατος, -τάτη, -τατον.
Έτσι τα παραθετικά που σχηματίζονται με τις παραπάνω καταλήξεις
είναι δευτερόκλιτα επίθετα, τρικατάληκτα με τρία γένη.
Π.χ.
Τα παραθετικά των δευτερόκλιτων επιθέτων διατηρούν το χαρακτήρα του θετικού ο,
αν προηγείται συλλαβή φύσει ἡ θέσει μακρόχρονη
τον εκτείνουν σε ω, αν προηγείται συλλαβή βραχύχρονη:
Τα παραθετικά μερικών επιθέτων της αρχαίας ελληνικής
δε σχηματίζονται κανονικά με την απλή προσθήκη των παραθετικών καταλήξεων
-τερος, -τατος στο θέμα τους,
παρά διαμορφώνονται από αναλογία προς τα παραθετικά άλλων επιθέτων και λήγουν όπως αυτά.
Έτσι διαμορφώνονται οι ακόλουθες αναλογικές παραθετικές
καταλήξεις:
Κατα τα παραθετικά των σιγμόληκτων επιθέτων σε
-ης, -ες
σχηματίζουν τα παραθετικά τους τα τριτόκλιτα επίθετα σε
-ων, -ον,
καθώς και τα επίθετα
ἄκρατος, ἄσμενος, ἐρρωμένος και πένης:
Το επίθετο ἁπλοῦς και τα συνηρημένα επίθετα της β΄ κλίσης
με β΄συνθ. το όνομα νοῦς
σχηματίζουν τα παραθετικά τους σε
-ούστερος, -ούστατος
(κατά τα παραθετικά σε -έστερος, -έστατος με συναίρεση):
Τα μονοκατάληκτα επίθετα ἅρπαξ, βλάξ, λάλος, κλέπτης,
πλεονέκτης σχηματίζουν τα παραθετικά τους σε
-ίστερος, -ίστατος
(κατά τα παραθετικά του ἄχαρις: ἀχαρίστερος, ἀχαρίστατος):
Το επίθ. παλαιὸς σχηματίζει τα παραθετικά του
με θέμα το επίρρ. πάλαι σε -αίτερος, -αίτατος:
παλαιὸς, παλαίτερος, παλαίτατος
Ανάλογα προς αυτό σχηματίστηκαν τα παραθετικά:
Από αυτά αποσπάστηκε η κατάληξη
-αίτερος, -αίτατος,
με την οποία σχηματίζουν τα παραθετικά τους ορισμένα επίθετα σε ος:
Μερικά επίθετα της αρχαίας ελληνικής
δε σχηματίζουν τα παραθετικά τους με τις παραθετικές καταλήξεις
-τερος, -τατος,
παρά παίρνουν στο συγκριτικό την κατάληξη
-ίων (αρσ. και θηλ.), -τον (ουδέτ.) και
στο υπερθετικό την κατάληξη
-ιστος, -ίστη, -ιστον.
Επειδή τα παραθετικά
αυτά σχηματίζονται πολλές φορές με διάφορες φθογγικές παθήσεις ή και
με θέμα διαφορετικό από το θέμα του θετικού,
λέγονται ανώμαλα παραθετικά.
Τα επίθετα αυτά είναι:
Τα συγκριτικά σε
-ίων, τον (ή -ων, -ον)
είναι δικατάληκτα επίθετα της γ΄ κλίσης με τρία γένη και
κλίνονται κατά το ακόλουθο παράδειγμα
Για τον σχηματισμό των περιφραστικών παραθετικών χρησιμοποιούμε:
για τον συγκριτικό βαθμό το επίρρημα μᾶλλον εμπρός από τον θετικό.
για τον υπερθετικό το επίρρημα μάλιστα, εμπρός από τον θετικό.
Όλα τα επίθετα που σχηματίζουν μονολεκτικά παραθετικά μπορούν να σχηματίσουν παράλληλα και περιφραστικά παραθετικά.
Σχηματίζουν τα παραθετικά τους μόνο περιφραστικά οι μετοχές και μερικά μονοκατάληκτα επίθετα που χρησιμοποιούνται και ως ουσιαστικά.
Οι μετοχές σχηματίζουν τα παραθετικά τους μόνο περιφραστικά.
Σε μερικά επίθετα λείπει ο θετικός βαθμός ή και ένας από τους
δύο άλλους βαθμούς.
Τα παραθετικά των επιθέτων αυτών λέγονται ελλειπτικά παραθετικά.
Τα περισσότερα ελλειπτικά παραθετικά παράγονται από επιρρήματα,
προθέσεις ή μετοχές:
Μερικά επίθετα δε σχηματίζουν παραθετικά,
γιατί φανερώνουν ιδιότητα, ποιότητα ή κατάσταση που δεν παρουσιάζει βαθμούς.
Τέτοια επίθετα είναι:
Όσα φανερώνουν:
ύλη: λίθινος, ἀργυροῦς, γήινος
τοπική ή χρονική σχέση: χερσαῖος, θαλάσσιος,θερινός, ημερήσιος
μέτρο: σταδιαῖος, πηχυαῖος
καταγωγή: πατρῶος
συγγένεια: μητρικός, πατρικός, ὁμομήτριος
μόνιμη κατάσταση: θνητός, νεκρός
μερικά σύνθετα με α’ συνθετικό το στερητικό -ἀ:
ἀθάνατος, ἄυλος, ἄυπνος, ἄψυχος κ.ά.
μερικά σύνθετα με α’ συνθετικό το πᾶς ή την πρόθεση ὑπὲρ:
πάνσοφος, πάντιμος, πάγκαλος, ὑπερμεγέθης, ὑπέρλαμπρος.
(Τα επίθετα αυτά έχουν ούτως ή άλλως υπερθετική σημασία)
Πολλά επιρρήματα της αρχαίας επιδέχονται σύγκριση και γι’ αυτό σχηματίζουν παραθετικά.
Τα επιρρήματα αυτά στον συγκριτικό έχουν τύπο όμοιο με
την αιτιατική ενικού του ουδέτερου του συγκριτικού επιθέτου
και στον υπερθετικό έχουν τύπο όμοιο με
τον αιτιατική πληθυντικού του ουδετέρου του υπερθετικού επιθέτου:
Τα παραθετικά των επιρρημάτων εκφέρονται μερικές φορές
περιφραστικά με τα μᾶλλον, μάλιστα και τον θετικό βαθμό του επιρρήματος, π.χ.
Κεντρικό Κατάστημα:
Σκρα 16,
Ορεστιάδα.
68 200
+30 25520 27546
+30 21022 08179
ΑΡ. ΓΕΜΗ: 179678421000
©Omilos Eukleidi 2026. All rights reserved.