Οι αντωνυμίες

Η Λατινική διαθέτει τις εξής κατηγορίες αντωνυμιών: 

  1. προσωπικές (pronomina personalia),
  2. κτητικές (pronomina possessiva),
  3. δεικτικές (pronomina demonstrativa),
  4. οριστικές (pronomina determinativa),
  5. αναφορικές (pronomina relativa),
  6. ερωτηματικές (pronomina interrogativa),
  7. αόριστες (pronomina indefinita).

Σημείωση: Θα παρουσιάσουμε μόνο τις αντωνυμίες που απαντούν στα εξεταζόμενα πανελλαδικώς κείμενα. 

Η λατινική δεν διαθέτει αυτοπαθητικές και αλληλοπαθητικές αντωνυμίες. Για το πώς εκφράζεται η αυτοπάθεια και η αλληλοπάθεια συμβουλευτείτε το αντίστοιχο λήμμα του Συντακτικού του Ψηφιακού Βοηθήματος. 

Προσοχή: Οι αντωνυμίες δεν διαθέτουν κλητική πτώση, όπως και στην ελληνική, με εξαίρεση τις κτητικές αντωνυμίες α΄ προσώπου meus και mea, που διαθέτουν κλητική πτώση μόνο στον ενικό αριθμό. 

  1. Η αφαιρετική απαντά και απλή αλλά και εμπρόθετη, με προθέσεις που εκφέρονται με αυτήν την πτώση, όπως η πρόθεση a(b).
    π.χ. Adulescentes pulchriores nobis sunt (= οι νεαροί είναι ωραιότεροι από εμάς). – απλή αφαιρετική συγκριτική
    Hostes a nobis occisi sunt (= οι εχθροί σκοτώθηκαν από εμάς). – εμπρόθετος του ποιητικού αιτίου (έμψυχο) 
  2. Ο πρώτος τύπος σε –i έχει θέση γενικής κτητικής ή αντικειμενικής και ο δεύτερος τύπος σε –um έχει θέση γενικής διαιρετικής.

Παρατηρήσεις 

  • Η ονομαστική της προσωπικής αντωνυμίας του γ΄ προσώπου που λείπει αναπληρώνεται με την ονομαστική μιας από τις δεικτικές αντωνυμίες hic, ille, is.
  • Η προσωπική αντωνυμία του γ΄ προσώπου, όπως και η αντίστοιχη κτητική, λειτουργεί ως αυτοπαθητική αντωνυμία.

Κτητικές Αντωνυμίες

  • Οι κτητικές αντωνυμίες κλίνονται όπως τα δευτερόκλιτα επίθετα (bonus, bona, bonum και το συγκοπτόμενο pulcher, pulchra, pulchrum).
  • Οι μοναδικές αντωνυμίες που διαθέτουν κλητική πτώση είναι η meus και mea, μόνο στον ενικό αριθμό, όπως η οὗτος, αὕτη της αρχαίας ελληνικής. Η αντωνυμία meus σχηματίζει κλητική mi, οπότε και το όνομα που συνοδεύει την αντωνυμία τίθεται σε κλητική, ή meus οπότε και το όνομα που συνοδεύει την αντωνυμία τίθεται σε ονομαστική. Η αντωνυμία mea σχηματίζει κλητική mea.
    π.χ. mi pater-12 (= πατέρα μου)
    meus oculus (= μάτι μου)
    mea Tertia-12 (= Τέρτιά μου) 
  • Η κτητική αντωνυμία του γ΄ προσώπου λειτουργεί ως αυτοπαθητική αντωνυμία.

Δεικτικές Αντωνυμίες

Δεικτικές αντωνυμίες είναι οι εξής: 

  1. hic, haec, hoc αυτός, αυτή, αυτό (για κοντά, σχετική με το α΄ πρόσωπο) (7).
  2. iste, ista, istud αυτός, αυτή, αυτό (σχετική με το β΄ πρόσωπο) (42).
  3. ille, illa, illud εκείνος, εκείνη, εκείνο (σχετική με το γ΄ πρόσωπο) (5).
  4. talis, talis, tale τέτοιος, τέτοια, τέτοιο (κλίνεται όπως τα τριτόκλιτα δικατάληκτα επίθετα, χωρίς βέβαια κλητική πτώση) (29).
  5. tantus, tanta, tantum τόσος, τόση, τόσο (για μέγεθος και για ηλικία, κλίνεται όπως τα δευτερόκλιτα επίθετα, χωρίς βέβαια κλητική πτώση) (29).

Πρακτικός κανόνας: Η ονομαστική πληθυντικού του ουδετέρου, άρα και η αιτιατική, ως τύπος, συμπίπτει με την ονομαστική ενικού του θηλυκού γένους. 

  • Η αντωνυμία iste, ista, istud κλίνεται όπως η ille, illa, illud.

Οριστικές αντωνυμίες 

Οριστικές αντωνυμίες είναι οι εξής: 

  • is, ea, id αυτός, αυτή, αυτό (σχετική με το γ΄ πρόσωπο) (5).¹
  • ipse, ipsa, ipsum ο ίδιος, η ίδια, το ίδιο (14).
  • īdem, eadem, ĭdem ο ίδιος, η ίδια, το ίδιο² (14). 
  1. Η αντωνυμία is, ea, id σύμφωνα με τη σχολική Γραμματική του Αχ. Τζάρτζανου χαρακτηρίζεται ως οριστική. Κατά το σχολικό εγχειρίδιο Λατινικά των Πασχάλη – Σαββαντίδη, με των οποίων την άποψη συντασσόμαστε, η αντωνυμία is, ea, id χαρακτηρίζεται ως δεικτική που χρησιμοποιείται συνήθως ως επαναληπτική, στη θέση δηλαδή προηγούμενου ουσιαστικού.
    π.χ. Gloriae Vergili studebat ingeniumque eius fovebat. = Τη δόξα του Βιργιλίου επεδίωκε και περιέβαλε με αγάπη το πνεύμα του.-5 (επαναληπτική)
    In ea civitate, quam leges continent, boni viri libenter leges servant. = Σε αυτήν την πολιτεία, την οποία συγκρατούν οι νόμοι, οι καλοί άνδρες (πολίτες) πρόθυμα τηρούν τους νόμους.-6 (δεικτική) 
  2. Κατά τους Πασχάλη – Σαββαντίδη η αντωνυμία īdem, eadem, ĭdem χαρακτηρίζεται ως δεικτική που δηλώνει επανάληψη και διακρίνεται από την ipse, ipsa, ipsum που δηλώνει ταυτότητα. π.χ. […] eandemque speciem somniavit. (14) = […] και ονειρεύτηκε την ίδια μορφή (που είχε ξανα-ονειρευτεί), (επαναληπτική) ενώ res ipsa fidem somnii confirmavit. (14) = η ίδια η πραγματικότητα επιβεβαίωσε την αξιοπιστία του ονείρου. (οριστική).

Παρατηρήσεις 

1) Παρατηρούμε, για άλλη μια φορά, τον πρακτικό κανόνα ότι το ουδέτερο στον πληθυντικό αριθμό σχηματίζεται αναλογικά προς την ονομαστική ενικού του θηλυκού γένους. 

2) Η αντωνυμία īdem, eadem, ĭdem κλίνεται όπως η is, ea, id, μόνο που όπου η is λήγει σε –m, η īdem λήγει σε –ndem. 

Αναφορικές αντωνυμίες 

Οι αναφορικές αντωνυμίες, που συναντούμε στα υπό εξέταση κείμενα, είναι οι εξής: 

  1. qui, quae, quod ο οποίος, η οποία, το οποίο (3).
  2. quantus, quanta, quantum όσος, όση, όσο (κλίνεται όπως τα δευτερόκλιτα επίθετα, χωρίς βέβαια κλητική πτώση) (29).

Ερωτηματικές αντωνυμίες 

Ερωτηματικές αντωνυμίες είναι οι εξής: 

  1. quis, quid? (ουσιαστική αντωνυμία) ποιος, ποια, τι; (24).
  2. quantus, quanta, quantum? πόσος, πόση, πόσο; ποιας ηλικίας; (31).¹

Προσοχή! Στον ενικό αριθμό το αρσενικό και θηλυκό γένος έχουν κοινή κατάληξη και κλίνονται σύμφωνα με τις καταλήξεις του αρσενικού γένους. Στον πληθυντικό αριθμό, όμως, διαφοροποιούνται και κλίνονται το κάθε γένος ξεχωριστά, με τις καταλήξεις του γένους τους. 

  1. Η ερωτηματική αντωνυμία κλίνεται ακριβώς όπως η αντίστοιχη αναφορική.

Αόριστες αντωνυμίες 

Όλες οι αόριστες αντωνυμίες, όπως βέβαια και πολλές άλλες αντωνυμίες άλλων κατηγοριών, διακρίνονται σε ουσιαστικές και επιθετικές. Ουσιαστικές λέγονται όταν επέχουν θέση ουσιαστικού, δηλαδή όταν λειτουργούν ως υποκείμενο, αντικείμενο κ.ά., ενώ επιθετικές όταν λειτουργούν ως επιθετικός προσδιορισμός σε κάποιο όνομα. 

Οι αόριστες αντωνυμίες που συναντούμε στα κείμενα είναι οι εξής: 

* Η αντωνυμία δεν απαντά στα κείμενα, μπορεί όμως να εννοηθεί ως υποκείμενο του consulturum esse σε άσκηση που θα ζητά ισοδύναμη έκφραση της απαγόρευσης (neminem credideritis patriae consulturum esse-25). 

  1. Οι περισσότερες αόριστες αντωνυμίες αποτελούν συνθέσεις της αναφορικής αντωνυμίας με διάφορα μόρια ή επιθήματα, γι’ αυτό και κλίνονται όπως η qui, quae, quod. Προσέχετε ποιες ακριβώς είναι οι καταλήξεις των γενών στην ονομαστική του ενικού και ότι η ονομαστική και αιτιατική πληθυντικού του ουδετέρου γένους συμπίπτει, ως τύπος, με την ονομαστική ενικού του θηλυκού γένους.
  2. Η αντωνυμία quidam, quaedam, quoddam κλίνεται όπως η αναφορική qui, quae, quod, αλλά όπου η qui λήγει σε –m η quidam λήγει σε –ndam. Το ίδιο συμβαίνει και με την ουσιαστική quidam, quaedam, quiddam, εκτός από την ονομαστική και αιτιατική ενικού του ουδετέρου γένους (quiddam).
  3. Κατά τους Πασχάλη-Σαββαντίδη (και Gildersleeve’s Latin Grammar, σ.62), οι nullus, nulla, nullum και neuter, neutra, neutrum θεωρούνται αντωνυμικά επίθετα, δηλαδή έχουν τη μορφή δευτεροκλίτων επιθέτων που κλίνονται όπως οι αντωνυμίες (γεν. εν. –ius, δοτ. –i, χωρίς κλητική πτώση).
  1. Η αόριστη ουσιαστική αντωνυμία nemo χρησιμοποιείται για το αρσενικό και το θηλυκό γένος, το οποίο σπάνια απαντά. Η γενική, αφαιρετική και όλος ο πληθυντικός ελλείπουν και αναπληρώνονται από την nullus, nulla, nullum.
  2. Η αόριστη ουσιαστική αντωνυμία ουδετέρου γένους nihil (nil) διαθέτει μόνο ονομαστική και αιτιατική. Οι τύποι που λείπουν αναπληρώνονται από το nulla res (= κανένα πράγμα).
Skip to content